Het kleinste vogeltje [1]
Het Goudhaantje. Het is het kleinste vogeltje van Europa, het weegt zo’n 5 gram. Een prachtig beestje. Maar wat zijn ze klein en vliegensvlug. En omdat ze zo klein zijn, zijn ze ook lastig te zien. Een ware uitdaging voor een (amateur) fotograaf. Zodra je een toonbare foto hebt ‘gescoord’, vergeet je al die vorige fotopogingen waarin het Goudhaantje je weer te vlug af was.
Vanwege de kleine omvang is het best lastig om een Goudhaantje op het spoor te komen, terwijl het niet echt een zeldzame vogel is in Nederland, en ook gedurende het gehele jaar in Nederland verblijft. Vogelaars hebben ook andere methoden dan waarnemen om een Goudhaantje op het spoor te komen. Je kunt het goudhaantje door zijn zachte en hoge geluid vaak niet goed op het gehoor waarnemen. Technologie zoals de Merlin Bird app (deze app bevat een digitale catalogus met vogelgeluiden, die middels scanning aangeeft van welke vogel de app het geluid heeft opgepikt) kan uitkomst bieden. Het is mijn persoonlijke ervaring dat technologie op dit vlak feilbaar is.
Veel vogels worden er feilloos uitgepikt door Merlin, maar het goudhaantje is moeilijk voor deze app. Als vogelaar doe je er dan verstandig aan de factor mens (of de factor vogelaar 😉) toe te voegen. Je moet zogezegd investeren in de relatie. Geduldig wachten. Luisteren. Waarnemen.
Van vogels naar accountants
Dit is een mooi bruggetje van de vogelwereld naar die van de controlerend accountant. Ook in accountantsland is horen minstens zo relevant als zien.
We leven in een tijd waarin Artificial Intelligence prominent aanwezig is. Technologie is van extreem groot belang geworden. Je kunt je bijna niet meer voorstellen hoe het er een decennium geleden aan toe ging. En toch, bij deze ontwikkeling is het misschien nog wel van groter belang dat we de factor Mens als minstens even belangrijk zien als de factor Technologie. Daarbij doel ik niet op het feit dat technologie ook feilbaar is, en ik doel ook niet op de biases in oordeels- en besluitvorming van accountants in het gebruik maken van technologie. Dat zijn vanzelfsprekend relevante vraagstukken, zoals ook blijkt uit de adagia:
“Humans (must be) in the loop.”
en
“Humans (must be) in the lead.”
Waar ik het nu over wil hebben, is dat het ontwikkelen van een goede accountant-cliëntrelatie meerwaarde heeft boven de inzet van technologie in de audit. En, als die accountant-cliëntrelatie (factor mens) goed is, versterken de factoren mens en technologie elkaar. Een soort 1 + 1 = 3.
Ik noem onderstaand een enkel voorbeeld om dit kort te illustreren.
Fraude die nog niet in de administratie zichtbaar is
Ergens is het een uitdaging om in een kort blog het onderwerp fraude ter sprake te brengen. Te meer daar Controlestandaard 240, paragraaf 6, stelt dat fraude zorgvuldig en geraffineerd opgezet kan zijn, en in combinatie met samenspanning moeilijk te detecteren kan zijn. Daarom op voorhand een disclaimer: met een goede accountant-cliëntrelatie kom je niet alle fraudegevallen op het spoor. Wat ik wel wil betogen is dat – als de accountant een goede relatie onderhoudt met de cliënt – de accountant sneller kan signaleren wanneer hij/zij afwijkend gedrag signaleert. Afwijkend in de zin van ander gedrag dan de accountant gewend is te zien bij de cliënt [2].
Enkele voorbeelden om het afwijkende gedrag wat concreter te maken [3]:
- Luisteren naar hoe iemand spreekt: zenuwachtiger dan gebruikelijk, ontwijkende antwoorden, etc.
- Waarnemen: wegkijken, vlekken in de nek, etc.
Technologie spoort bijvoorbeeld mogelijke afwijkende patronen in data op, maar de technologie ziet niet dat een administrateur even met zijn mond vol tanden staat en zenuwachtig wegkijkt.
Een praktisch voorbeeld van casuïstiek betreft de controle van de post Onderhanden Projecten bij bouwbedrijven. Een situatie die regelmatig voorkomt is dat – naast de financiële administratie – een spreadsheet wordt bijgehouden per project. Een dergelijk spreadsheet is in beginsel al een rode vlag vanwege de inherente foutgevoeligheid (laat staan bewuste manipulatie). De accountant kan tot het laagste detailniveau data-analyses uitvoeren op spreadsheets en sub-administraties, maar het inschatten van verliezen en het inschatten van ‘cost-to-complete’ is toekomstgericht en inherent subjectief. Data-analyses (al dan niet met behulp van AI) zijn vaak gebaseerd op het verleden, waarbij het de vraag is of data-analyses daardoor het afwijkende gedrag niet signaleren. Ik realiseer me dat dit een gestileerd voorbeeld is, en dat het schouwen van lopende projecten ook geen harde controle-informatie kan opleveren. Tegelijk kan de accountant wel zachte signalen opvangen, door bijvoorbeeld goed te luisteren in het gesprek met de projectleider (naar of ergens zachte hoge tonen van aankomende fraude te beluisteren zijn, zoals een eerste signaal dat het project niet zo goed loopt, terwijl de specificaties geen verliesvoorziening tonen).
Dit specifieke voorbeeld over Onderhanden Projecten is eindeloos aan te vullen met andere situaties waarin sprake is van aangegane verplichtingen die nog niet in de administratie tot uitdrukking komen, informatie uit contracten of andere documenten die gevolgen hebben voor de toelichting in de jaarrekening en bijvoorbeeld of een entiteit wel of niet geconsolideerd moet worden. Ik nodig je graag uit om hierover in het eigen cliëntportfolio na te denken over mogelijke verschijningsvormen.
Ik hoop dat dit blog je ook stimuleert om nog scherper te worden in de frauderisicoanalyse, en hierin zowel de factor mens als de factor technologie te betrekken. En natuurlijk is het daarbij van cruciaal belang dat je elkaar in de teambesprekingen scherp houdt, en elkaar aanvult op de gesignaleerde hoge en lage tonen bij de cliëntorganisatie. C’est le ton qui fait la musique! Literatuur:
Brooks, D. (2023). De kunst van mensen kennen. Spectrum Boeken.
Plug, D. (2026). ‘Vogels markeren mijn leven’. Interview Arnoud D. van den Berg. Roots Vogel Magazine, pp.15-17.
Prof. dr. Niels van Nieuw Amerongen RA, 24 april 2026
[1] In een eerder blog (Waarin “small talk” groot is. – V&A accountants-adviseurs) refereerde ik al eens aan het Goudhaantje. Toen in het kader van small talk. Nu in een breder kader van de accountant-cliënt relatie.
[2] Voor als je meer wilt lezen over hoe je mensen kunt leren kennen, is het boek ‘De kunst van mensen kennen’ van best-seller auteur David Brooks een aanbeveling.
[3] Met dank aan collega Marc-Jan Zwaneveld.
Foto: Het Goudhaantje (locatie: Zevenhuizerplas, Zevenhuizen, 2025)
