Mogelijk heb je het ook gezien: het NOS-journaal 20.00 uur op 10 februari jl. Met dit keer een item over Eemdijk. Een klein dorp, maar wel een dorp dat veel bekijks heeft getrokken van vogelaars. Vooral mensen met lange lenzen. In Eemdijk zijn zo’n twintig velduilen neergestreken om te overwinteren. Vogelaars schamen zich er niet voor te twitchen [1]. Velduilen zijn een mooie verschijning, het levert prachtige plaatjes op. Zeker voor degenen die heel ver kunnen inzoomen met een fototoestel op statief.
Overigens was het niet voor iedereen een groot feest. Zo was er een vogelaar die een heel eind had gelopen in het miezerige weer, maar de locatie niet wist te vinden [2] en onverrichterzake weer huiswaarts keerde en nog een heel eind moest lopen. Dan ben je zo dichtbij, en toch sta je dan met een lange kijker te kijk, of met figuurlijk lege handen. Maar ook de bewoners van het dorp zijn er niet gelukkig mee. De vogelaars veroorzaken parkeeroverlast, houden zich niet aan éénrichtingsverkeer, en handhavers moeten er aan te pas komen. Tsja, zo gaat dat.
Op dit punt aangekomen, wil ik je vragen nog eens naar het plaatje te kijken met de vraag: mis je iets?
Lees pas verder als je de vorenstaande vraag hebt beantwoord.
Nu je dit hebt gedaan, neem ik je mee naar een van de verhalen van Sherlock Holmes (“The Adventure of Silver Blaze”, geschreven door Sir Arthur Conan Doyle).
Dit verhaal gaat over het renpaard Silver Blaze. Het paard verdwijnt en de paardentrainer wordt dood gevonden. Een interessant misdrijf om uit te pluizen. Bij een dergelijk misdrijf is de context, en daarmee de analyse van relevante factoren, belangrijk. De zoektocht naar de dader wordt uiteindelijk gevonden in iets dat niet plaatsvond: namelijk, de hond van de stalhouder blafte in de nacht van verdwijning niet. Daaruit werd vervolgens afgeleid dat de inbreker voor de hond geen vreemde was.
Terug naar de foto van de velduil. Wat ontbreekt er? Lastige vraag wellicht, maar niet zo lastig als je het aan de vogelaars in Eemdijk zou vragen. De hier opgenomen foto is natuurlijk aardig mooi, maar de mooiste foto’s krijg je toch als de velduil gaat vliegen, met zijn machtige vleugels, en de priemende blik in de ogen. Ware schoonheid. En wanneer vliegt de velduil? Dat kan verschillende oorzaken hebben, maar het gebeurde in ieder geval regelmatig dat de velduilen schrokken van plotseling geblaf van een hond. Kortom, aan de foto waarop de velduil relaxed en niet vliegend te zien is, ontbreekt er een blaffende hond in de omgeving.
En, wat betekent dit uilenverhaal voor accountants? Er ligt een duidelijke relatie met het onderwerp professioneel-kritische instelling. In 2014-2015 stelde de NBA de training ‘Zeg Wat Je Ziet’ verplicht. Deze had ten doel om de communicatieve vaardigheden van de accountant te verbeteren en ook het verder ontwikkelen van de professioneel-kritische houding.
Hoewel de NBA in beginsel geen onderwerpen meer aanmerkt als verplicht trainingsonderwerp denk ik dat een training ‘Luisteren naar wat je niet hoort’ of ‘Opmerken wat je niet ziet’ heel erg relevant zou zijn. Waarom?
Een professioneel-kritische instelling houdt in dat de accountant al het verzamelde controlebewijs evalueert. Dit raakt bijvoorbeeld:
- Controlebewijs dat volledig consistent is met elkaar, maar ook controlebewijs dat in tegenspraak is met eerder verzameld controlebewijs is.
- Objectieve (harde) en subjectieve (zachte) signalen.
AFM-thema-onderzoeken op het gebied van frauderisico’s en fraudegerelateerde werkzaamheden wijzen op het meenemen van alle (mogelijk) relevante signalen.
Als we dit wat concreter maken kun je hierbij bijvoorbeeld denken aan:
- Afwijkend gedragspatroon van de financieel-administratief medewerker (in de weekends werken, opvallende persoonlijke uitgaven en/of kleding etc).
- Afwijkende patronen in de cijfers.
- Een voorbeeld in de kostensfeer: er is bijvoorbeeld sprake van een niet normale verhouding tussen opbrengsten en loonkosten, doordat een deel van de lonen zwart wordt uitbetaald.
- Een voorbeeld in de opbrengstensfeer: in de jaarrekening van een restaurant is bijvoorbeeld sprake van een afwijkend patroon in de marge, dat er op zou kunnen duiden dat opbrengsten deels of geheel niet in de administratie zijn verantwoord.
Deze twee voorbeelden illustreren dat bij de jaarrekeningcontrole zowel de factor mens (gedrag) als de factor technologie (patronen in de cijfers) relevant zijn. Tegenwoordig biedt technologie (met of zonder AI) veel mogelijkheden voor omvattende data-analyses, overigens ook analyses die kunnen wijzen op afwijkend gedrag van een medewerker (bijvoorbeeld door critical path analyse). Het is meer dan ooit van belang om te bezien welke verbanden je in de cijferset zou verwachten (bijvoorbeeld met een regressie-achtige tooling) en niet hebt aangetroffen. Dat resulteert in een signaal dat verdere uitwerking en doordenking behoeft. Ook de mogelijkheden om de cijfers van ondernemingen te vergelijken met peers in de sector dragen daaraan bij. Zo krijgt de accountant ook meer inzicht in het business-/verdienmodel van de cliënt. Het onderzoek van Erickson e.a. (2000) naar de casus Lincoln Savings & Loan (LSL) is een mooi voorbeeld ter illustratie. Deze casus betrof een vorm van management fraude, die niet werd ontdekt door de betrokken extern accountants. Het falen van LSL kostte de belastingbetaler indertijd meer dan twee miljard US dollar. Deze auteurs stellen dat de accountant onvoldoende kennis had van de business en van de sector waarin de onderneming actief was (bank, projectontwikkeling). In de kern werd spaargeld van particulieren geïnvesteerd in commercieel vastgoed. In het midden van de jaren tachtig van de vorige eeuw was sprake van verminderde winstgevendheid in de hypothekenmarkt en ging het management heil zoeken in grondontwikkeling, tot ook die markt instortte. De onderzoekers brengen een specifieke grondtransactie voor het voetlicht, waarvan ze stellen dat de accountant deze nader had moeten analyseren. Als de accountant de prijsontwikkeling in de sector op deze transactie had geprojecteerd, dan was de verantwoorde prijs hoger vergeleken met de marktprijs per m2. In werkelijkheid was deze transactie afgesloten met een verbonden partij die een niet marktconforme prijs had betaald om zo de ondernemingsleiding te faciliteren in het onjuist (in economische zin) verantwoorden van de transactie tegen de te hoge prijs. De ondernemingsleiding had de transactie wel in juridische zin conform het onderliggende contract verantwoord. Deze transactie had daarom een rode vlag moeten krijgen (afwijkend van de sector) en nader geanalyseerd moeten worden. Het betrekken van marktprijzen in de analyse in combinatie met analyse van transacties met verbonden partijen was wat hier ontbrak in de controle.
Ik zou je willen uitdagen om bij een eerstvolgende audit de vraag op tafel te leggen: hebben we een hond niet horen blaffen, terwijl we dat wel konden verwachten? Als je hiermee aan de slag gaat, betrek hierin dan zowel de factor mens als de factor technologie.
10 maart 2026
Prof. dr. Niels van Nieuw Amerongen RA
Literatuur:
Erickson, M., Mayhew, B.W., & Felix Jr., W.L. (2000). Why Do Audits Fail? Evidence from Lincoln Savings and Loan. Journal of Accounting Research, 38(1), 165-194.
[1] Volgens Google betekent “Twitchen” (van het Engelse ’twitch’) in de context van een hobby competitief en fanatiek zeldzame vogels zoeken; men volgt meldingen en reist er direct op af om ze te zien en af te vinken op een lijst, vergelijkbaar met een “soortenjacht”. Het woord komt van ’twitch’ (zenuwtrekje) omdat het een zenuwachtige, actieve bezigheid is.
[2] Velduilen zijn een beschermde vogelsoort, waarbij het delen van de exacte locatie not done is.
