Inleiding
In dit blog introduceer ik een wat onbekendere vogel: de spotvogel. De grote ANWB Vogelgids van Europa (editie 2025, 2e druk) vermeldt over de spotvogel dat het een zomergast is, die in de periode van april tot en met september in Nederland verblijft en overwintert in Afrika. De vogel leeft hoog in boomtoppen, waardoor deze lastig te ‘spotten’ is. De spotvogel dankt zijn naam aan zijn uitzonderlijke talent om het geluid van andere vogels feilloos na te bootsen. Hij ‘spot’ (lacht of drijft de spot) als het ware met andere vogelsoorten door hun zang in zijn eigen liedje te verwerken. Spotvogels kunnen meerdere redenen hebben voor hun imitaties. In een studie van de zang van 23 spotvogels vonden Riegert en Jůzlová (2017) 52 namaak-zang-soorten (mimicry). Zij rapporteren onder andere zang als territoriumafbakening en zang als rinkelende alarmbel. Andere redenen kunnen zijn om aantrekkelijk te zijn voor de potentiële partner spotvogel en aangeleerd sociaal gedrag van vogels die zich in dezelfde regio ophouden. In eerdere blogs heb ik wel eens gerefereerd aan de Merlin bird app, die vogelgeluiden herkent. De app herkent de zang van de spotvogel omdat er ook basistonen (standaard riedeltje) in voorkomen.
Ik hoor de terugkerende lezer van mijn blogs inmiddels denken “maar waarom is dit interessant voor accountants ?”
Kort en goed: ik zie in de imitatiezang van de spotvogel een beeld van veinzen. Door geveinsd gedrag van klanten kunnen accountants om de tuin worden geleid of wordt de waarneming/perceptie die de accountant van de klant heeft bemoeilijkt. Eerst maar even een enkel woord over het woord veinzen. Het is een woord dat we tegenwoordig nauwelijks gebruiken in de praktijk. Veinzen betekent zoveel als “doen alsof”. Andere woorden die een vergelijkbare betekenis hebben als “veinzen” zijn “fingeren”, en “voorwenden”. In het dagelijkse leven wordt ‘veinzen’ vaak gebruikt in combinatie met gevoelens (de namaak glimlach) of gedragingen (bijvoorbeeld doen alsof ze de integerste persoon van de wereld zijn door te wijzen op specifieke gedragingen die dit illustreren) die niet echt zijn. In dit blog wil ik me beperken tot veinzen door mensen (klanten van accountants) en voorbijgaan aan veinzen dat met behulp van technologie tot stand komt (zoals met AI gegenereerd controlebewijs dat je wil doen geloven dat de waardering van de voorraden betrouwbaar is).
De briljante sociaal-psycholoog Fritz Heider (1958) plaatste “veinzen” in het grotere perspectief van de indruk die we van een andere persoon in een relatie kunnen hebben. Nu is het in het algemeen nogal lastig om andere personen beter te leren kennen, maar dat wordt nog lastiger als de andere persoon minder toegankelijk is. Het is daarmee ook lastiger om schijn (appearance) van werkelijkheid (reality) te onderscheiden. Heider gebruikt in dat verband (Heider, 1958, p.64) termen als camouflage, en een masker van vermomming dat wordt ingezet om bepaalde dingen te verbergen. Dit fenomeen brengt volgens Heider ook met zich mee dat mensen afgaan op de oppervlakte (wat mensen menen waar te nemen) en dat gedrag ook gaan interpreteren en toeschrijven aan bepaalde persoonskenmerken en achterliggende motieven (attributietheorie). Deze interpretaties van menselijke gedragingen zijn nogal foutgevoelig, denk maar aan de zogenaamde “fundamentele attributiefout”[1] .
Waar de spotvogel bij tijd en wijle in zijn of haar zang veinst een andere vogel te zijn, kunnen klanten van accountants ook diverse zaken veinzen. Ik noemde eerder al een enkel voorbeeld van veinzen, de klant die zich voorwendt een integer persoon te zijn. De klant kan zichzelf bijvoorbeeld een integer persoon noemen, of wijzen op een enkel voorbeeld waarin de klant integriteit hoog in het vaandel had staan. Gerelateerde voorbeelden van veinzen in ons accountants-vakgebied zijn de volgende:
- Voorwenden dat naleving van wet- en regelgeving de hoogste prioriteit heeft, maar onderliggend wint de koopman het van de dominee (een hogere marge is belangrijker dan dat alle wet- en regelgeving wordt nageleefd).
- Voorwenden dat de klant stipt alle gevraagde informatie oplevert, maar onderliggend een minimumpositie hanteert (niet meer informatie verschaffen dan gevraagd) en niet proactief communiceert of niet alle relevante informatie (tijdig) verschaft.
- Voorwenden dat sprake is van veel interne controle op jaareindeboekingen (de digitale autorisatie van memoriaalboekingen illustreren dit), maar intussen zijn de boekingen onder druk geïnitieerd door de leiding en heeft het kenmerken van doorbreking van de interne beheersing.
- …[welke voorbeelden van veinzen ben je zelf zoal tegen gekomen in je eigen praktijk?].
Hoe kun je erachter komen of de klant iets veinst en iets te verbergen heeft, of dat de klant de werkelijkheid weerspiegelt? Voorop gesteld, niet iedereen laat zich in de kaart kijken en zich “lezen”. Mensen goed leren kennen is een soort ‘supervaardigheid’. Tegelijk zijn er – in de geest van Heider – wel bepaalde concrete stappen te maken om dichter bij de werkelijkheid achter de andere persoon te komen:
- Wees je ervan bewust dat het uiterlijk gedrag geen voldoende basis is om je mening over de ander op te funderen.
- Bekijk gedrag altijd in de context waarin je het waarneemt. Zoals in de voetnoot aangegeven: het gaat niet alleen om motieven of andere persoonskenmerken van de ander in te schatten (hoe relevant ook), ook situatie-specifieke factoren kunnen een betekenisvolle rol spelen.
- Bekijk gedrag ook in de tijd gezien: over een langere periode ben je beter in staat om gedragspatronen (normaal gedrag) over langere tijd te observeren, en te signaleren wanneer iets afwijkt van dat patroon [2]. In de praktijk zie ik nogal eens dat tendenties (richtinggevende motieven aan gedrag dat relevant is voor de betrouwbaarheid van de jaarrekening) worden toegeschreven aan een directeur-grootaandeelhouder zonder dat dit concreet wordt gemaakt in waargenomen gedrag. Kijk je eigen dossiers er eens op na hoe concreet of niet concreet tendenties zijn gedocumenteerd. Zeker bij langdurige relaties is hier naar mijn inschatting veel “documentatiewinst” te behalen, zowel in termen van de richting van de tendentie, als van de kracht/sterkte van de tendentie.
- Als je een beeld hebt van wat als stabiele eigenschappen van de klant gelden, beoordeel dan hoe deze eigenschappen zich verhouden tot wat je aan de oppervlakte ziet. Als je minder beeld (en geluid 😉) hebt bij stabiele eigenschappen van de klant (bijvoorbeeld financieel directeur, of directeur-grootaandeelhouder) kun je mogelijk informatie inwinnen bij andere personen die dichter bij financieel directeur of dga staan.
- In het verlengde van het vorige punt: besteed expliciet aandacht aan inconsistenties tussen woorden die de klant spreekt, gevoelens die de klant uit, en het concrete gedrag dat je waarneemt.
Ik kom tot een afronding. In dit blog heb ik geen eenvoudige problematiek aangestipt. Het kennen van mensen is één van de lastigste dingen in het leven in het algemeen, waarbij zelfs het kennen van de persoon met wie je intiem bent een uitdaging is. Hoe lastig is het dan om de klant te kennen waarbij je slechts op momenten in het jaar op een oppervlakkige manier met elkaar meereist! Ik zou er daarom voor willen pleiten om bij het bepalen van de teamsamenstelling een mensen-specialist toe te voegen [3], iemand die over veel mensenkennis beschikt en levenservaring, en een meer dan gemiddeld sociaal inlevingsvermogen. Dat hoeft niet per sé de verantwoordelijke accountant te zijn, maar kan bijvoorbeeld ook een manager/senior manager zijn. Belangrijk is daarbij wel dat klant-mensen-kennis wordt gedeeld in het team, zodat ook de minst ervarene in het team wordt geschoold in de praktijk. De ‘mensenspecialist’ heeft een vrije rol in het team. Bij het invullen van de rol is denkbaar dat de mensenspecialist van relevante waarnemingen ook een dossiervastlegging maakt.
Wanneer je met deze thematiek aan de slag gaat, denk dan nog eens aan de imitaties van de spotvogel. Enerzijds is er het gevarieerde geluid waarbij je namaak van echt moet onderscheiden. Anderzijds zie je op de foto ook wat takken voor de vogel, waardoor je zicht ook belemmerd is. Besteed dus zowel aandacht aan wat je hoort als aan wat je ziet!
Literatuur:
ANWB (2025). De grote vogelgids van Europa.
Heider, F. (1958). The psychology of interpersonal relations. John Wiley, and Sons, Inc.
Riegert, J. & Jůzlová, Zuzana (2017): Vocal mimicry in the song of Icterine warblers (Hippolais icterina): possible functions and sources of variability, Ethology Ecology & Evolution, DOI: 10.1080/03949370.2017.1412356.
Prof. dr. Niels van Nieuw Amerongen RA [4]
27 mei 2026
| Bijlage bij blog Voeg een mens-specialist toe aan het team Output Co-Pilot op de prompt ‘hoe kan een accountant geveinsd gedrag van een controleklant ontdekken’ (op onderdelen aangepast door de auteur van het blog): |
| 1. Wat bedoelen we met “geveinsd gedrag”? Geveinsd gedrag = gedrag van management/medewerkers dat bewust: • een te mooi beeld schetst • of informatie manipuleert/verhult Dit zit vaak in de hoek van de fraudedriehoek (druk – gelegenheid – rationalisatie), waar gedrag vooral zichtbaar is bij druk en rationalisatie (zoals je ook terugziet in discussies over frauderisicofactoren). |
| 2. Belangrijkste gedragsindicatoren In de praktijk herken je geveinsd gedrag zelden via één signaal – het gaat om patronen: A. Overmatig gecontroleerd of ingestudeerd gedrag • Management dat perfecte, consistente verhalen vertelt zonder nuance • Antwoorden die te snel/paraat zijn (alsof ingestudeerd) • Altijd “alles onder controle” → gebrek aan onzekerheid 👉 Red flag: gebrek aan natuurlijke twijfel of discussie |
| B. Inconsistenties in verklaringen • Verschillende personen geven net andere versies • Uitleg wijzigt bij doorvragen • Verhalen sluiten niet aan op data 👉 Klassiek: management overridden controls verklaren met wisselende argumenten |
| C. Vermijdingsgedrag • Moeilijk afspraken maken / uitstellen • Informatie laat of onvolledig aanleveren • Doorverwijzen naar anderen zonder duidelijke verantwoordelijkheid 👉 Zeker opvallend als dit specifiek gebeurt rond risicogebieden |
| D. Defensief of agressief gedrag • Snel geïrriteerd bij kritische vragen • “Waarom stel je deze vraag?” • Framing van accountant als probleem 👉 Vaak teken van druk of iets te verbergen |
| E. Selectieve transparantie • Alleen informatie delen die het verhaal ondersteunt • Geen toegang tot onderliggende documenten • “Samenvattingen” zonder detail |
| F. Onlogische of niet-economische keuzes • Transacties zonder duidelijke zakelijke rationale • Complexe structuren zonder noodzaak 👉 Gedrag en transacties sluiten niet aan → rode vlag |
| 3. Hoe ontdek je dit als accountant (concreet)? 1. Interviewtechniek (onderschat!) • Open vragen stellen • Doorvragen op details: o “Hoe werkt dit precies?” o “Wie doet dit en wanneer?” • Dezelfde vraag op verschillende momenten/herformuleerd stellen 👉 Geveinsd gedrag faalt vaak bij herhaling en detailniveau |
| 2. Triangulatie van informatie Combineer: • Interviews • Data (boekhouding) • Externe bevestigingen 👉 Inconsistentie = belangrijkste indicator |
| 3. Onaangekondigde of informele momenten • Meelopen op de werkvloer • Informele gesprekken met lagere niveaus 👉 Verschil tussen “officiële” en “echte” verhalen wordt zichtbaar |
| 4. Analyse van timing • Wanneer komen correcties? • Worden journaalposten laat in het proces geboekt? 👉 Dit is typisch bij earnings management / fraude |
| 5. Gedrag koppelen aan risico’s Sterke koppeling met: • “Management override” • Betalingsstromen / geldmiddelen 👉 Daar zie je geveinsd gedrag het vaakst |
| 6. Gebruik van data-analyse • Zoek afwijkende patronen: o ongebruikelijke boekingen o ronde bedragen o transacties buiten werktijden 👉 Gedrag laat vaak sporen in data na |
| 7. Professioneel-kritische mindset (de kern) Belangrijker dan technieken is houding: • “Trust, but verify” • Altijd bedenken: “Als iemand iets zou willen verhullen, hoe zou dat eruitzien?” • Bewust zijn van: o confirmation bias o “comfortabel worden” met klant |
| 8. Praktische vuistregel Je kunt het samenvatten als: Geveinsd gedrag herken je niet aan wat iemand zegt, maar aan het verschil tussen: • wat iemand zegt • wat anderen zeggen • en wat de data laat zien |
| 9. Dubbele rollen • Extra letten op de volgende situaties waarin vaak geveinsd gedrag voorkomt: o belangenconflicten o ongebruikelijke transacties o defensief gedrag bij vragen hierover |
| ✅ Kort samengevat: Je ontdekt geveinsd gedrag vooral door: • kritisch doorvragen • inconsistenties blootleggen • gedrag te koppelen aan data en processen |
[1] “De fundamentele attributiefout is de neiging om gedragingen van anderen toe te schrijven aan hun persoonlijkheid of hun karakter. Situationele factoren (factoren die buiten een persoon liggen) worden onderschat, terwijl dispositionele factoren (factoren die binnen een persoon liggen) worden overschat.” (https://nl.wikipedia.org/wiki/Fundamentele_attributiefout)
[2] Over de impact van de tijdsduur van klantrelaties in de accountancy wordt verschillend gedacht. Er zijn stromingen die een langere relatieduur uitsluitend negatief zien, omdat het de onafhankelijkheid c.q. objectiviteit van de accountant kan vertroebelen. Er zijn ook stromingen die een langere relatieduur vooral positief zien, zoals dat het bijdraagt om aan een beter klantbeeld op de langere termijn (het eerste jaar van controle is het jaar waarin het risico van fouten in de jaarrekening missen het grootst is). Het is niet ondenkbaar dat beide stromingen gelijk hebben. Van belang is altijd om bewust te zijn van beide medaillezijden van relatieduur.
[3] Het toevoegen van specialisten aan het team is een belangrijk vraagstuk. Ik ben zelf vooralsnog geen voorstander van het toevoegen van een fraudespecialist aan het team (in de praktijk heb ik nog geen situaties meegemaakt waarin de toegevoegde specialist een concrete fraude aan het licht bracht die eerder zonder die specialist niet was gezien). Naast een mensen-specialist zie ik wel veel potentie in een technologie-specialist (IT auditor, data-analist).
[4] De auteur bedankt collega Marc-Jan Zwaneveld voor de suggesties bij een eerdere versie, waaronder de ‘Co-Pilot-suggestie’.
