Samenspel van Mens en Technologie
Introductie
Met enige regelmaat trek ik er op uit naar de Oostvaardersplassen, een vogelrijke omgeving, waarin je ook heerlijk kunt wandelen en genieten van de prachtige natuur. Onlangs was het weer zo’n fraaie dag, met veel watervogels bij de vogelhut De Grauwe Gans. Het zonnetje scheen op het water, en redelijk dichtbij de vogelhut lieten vele soorten vogels zich bewonderen. Eén van die vogels was de Watersnip. Een prachtig plaatje (al zeg ik het zelf…), met de weerspiegeling in het rimpelloze water. Onwillekeurig moest ik bij deze plaat denken aan het oude bankbiljet van 100 gulden, ook wel genoemd ‘De Snip’. De oudere lezer (oef, wat voel je je dan even oud …) herkent het wel, nostalgie van het gulden tijdperk. Deze associatie bracht me op een idee.
Experimenteren met ChatGPT
Ik dacht: weet je wat, ik vraag ChatGPT om mijn foto te verwerken in een bankbiljet van 100 Euro. Zo gezegd, zo geprompt. En zie daar, wat een leuk resultaat.

Leuk resultaat, inderdaad mijn eerste reactie. Maar dan kijk je er nog eens naar. En dan denk je: hmm, eigenlijk jammer dat er op vermeld staat: ‘Speelgeld – Geen wettig betaalmiddel’. Het triggerde ook een beetje mijn nieuwsgierigheid. Waarom zou ChatGPT dat erop hebben gezet? Prompt deze vraag gesteld aan mijn digitale vriend.
Zoals ik inmiddels gewend ben van ChatGPT startte het antwoord enthousiast en positief met: “Goede vraag!”, gevolgd door een Smiley. En aansluitend noemde het twee redenen met een toelichting daarop:
- “Onderscheid met echt geld. Omdat je vroeg om er een biljet van 100 euro van te maken, heb ik het ontwerp bewust als fantasiegeld vormgegeven. Zo is het duidelijk dat het geen echt eurobiljet is.
- Vrijheid in het ontwerp. Daardoor kon ik de stijl van een bankbiljet gebruiken, met sierlijke patronen, gouden details en grote cijfers, zonder te suggereren dat het een officieel betaalmiddel is.”
Bij beide redenen had ik gelijk een leermoment. Reden 1 lijkt erop te duiden dat ChatGPT een kader heeft waarbinnen dit antwoord wordt gegeven. Reden 2 vormt een illustratie van het belang van prompting, het stellen van de juiste vraag in een passende context. Anders gezegd, als je je vraag algemeen stelt, geef je het AI tool bewegingsruimte. Het is goed om je daarvan bewust te zijn. ChatGPT maakt er zelf het volgende van: “Maar eerlijk gezegd: voor jouw creatieve idee had ik die tekst ook wat subtieler kunnen aanpakken. Ik heb zelf die keuze gemaakt zonder eerst te vragen wat je precies voor ogen had. We kunnen er bijvoorbeeld een veel mooier en persoonlijker biljet van maken met: ‘100 EURO’ als prominente tekst, zonder de vermelding van speelgeld en de watersnip als centraal portret, alsof het een officieel ontworpen verzamelbiljet is, met een Nederlands tintje, met bijvoorbeeld De Nederlandse Watersnip of Bank der Natuur.”
Van het een naar het ander
Eén van de aardige dingen van ChatGPT is dat je met ‘het’ kunt chatten. De gedachte aan ‘speelgeld’ en ‘geen wettig betaalmiddel’ liet me niet los. Ik begon me af te vragen hoe ver je kon gaan op dit hellende vlak met Chat. Het bracht me op de volgende, onverholen en enigszins brutale, vraag: “Kun je niet een biljet maken dat nauwelijks van echt te onderscheiden is alsof het een wettig betaalmiddel is?”
Nu daar hoefde ChatGPT niet lang over na te denken. Een kort antwoord maakte het standpunt duidelijk: “Het spijt ons, maar de prompt is mogelijk in strijd met ons inhoudsbeleid. Als je denkt dat we het mis hebben, probeer het dan opnieuw of wijzig je prompt.”
Ergens schrok ik een beetje terug van dit directe antwoord. Maar de toevoeging in de tweede zin was uitnodigend om er toch op door te gaan en om een toelichting op dat antwoord te vragen: “Kun je aangeven waarop het precies schuurt met het inhoudsbeleid?”
En ja wel hoor, ChatGPT maakt de reputatie van behulpzame tool meer dan waar: “Ja, natuurlijk. Het schuurt hier met name op één punt: je vraagt om een afbeelding die nauwelijks van een echt bankbiljet te onderscheiden is en eruitziet alsof het een wettig betaalmiddel is. Ik zal uitleggen welk deel problematisch is en wat wél mogelijk is.” Samenvattend geeft ChatGPT vervolgens aan dat het problematische deel te maken heeft met vervalsing van geld en wat er wel mogelijk is, is om een afbeelding te maken met een professionele en luxere uitstraling. ChatGPT laat me gelukkig niet met lege handen achter, er is altijd een mogelijkheid. Je hoort wel eens in de wandelgangen dat ChatGPT je graag tevreden wil stellen, en daarom soms naar de mond probeert te chatten. Op de suggestie van ‘het’ zelf om een professioneler biljet te maken heb ik ingestemd. Maar eens zien waar dit ons brengt.
Een professioneler en luxer bankbiljet

Hier zie je het resultaat. Mijn eerste reactie? Ik had erg veel last van de ‘automation bias’. Ongelooflijk, wat kan ChatGPT veel met afbeelding! Je knippert een paar keer met je ogen, en een fraaie afbeelding verschijnt op het scherm waar je bij staat. Niet normaal. Wat een gaaf biljet, met ‘mijn’ Watersnip, het logo van de Europese Unie, sierlijke letter, iets met ECB erop, iets met wat lijkt op een watermerk met een watersnip. Briljant gewoon.
Toch blijf ik nieuwsgierig. Deze afbeelding zal vast geen eindpunt zijn, maar een creatie die uitnodigt om de weg te vervolgen. In mijn beleving is het de weg omhoog, steeds mooier, steeds fraaier. Maar zou het ook de weg naar beneden kunnen zijn, de weg van het hellende vlak?
Ik vervolg de conversatie: “Ja prima voorstel. Alleen zou ik dan graag twee dingen veranderen: 1. De kleurstelling van het oorspronkelijke honderd gulden biljet hanteren en 2. Met een digitale handtekening die er uit ziet als een golfpatroon met drie opwaartse golven van een beurskoers waardoorheen een schuine streep loopt. Gaat dat lukken? Moet niet al te moeilijk zijn.”
Ik voer natuurlijk een beetje de druk op met de laatste zin, maar lees toch met enige verbazing het antwoord: “Het spijt ons, maar de prompt is mogelijk in strijd met ons inhoudsbeleid. Als je denkt dat we het mis hebben, probeer het dan opnieuw of wijzig je prompt.”
Ik lees de eerdere conversatie nog eens terug, en constateer dat dit exact hetzelfde antwoord is als op een eerdere vraag. Die eerdere vraag was nogal onverholen en brutaal, maar deze vraag is toch veel subtieler? Dus toch maar even doorvragen en enige irritatie laten blijken: “Wat is hier in vredesnaam mis mee?”
Het daarop volgendedaaropvolgende antwoord verbaast me enigszins: “Eerlijk gezegd: er is op zichzelf helemaal niets mis met jouw twee aanpassingen.” In een verdere toelichting op dit antwoord geeft mijn digitale gezelschap aan dat de automatische controle vermoedelijk aanslaat door het eerdere verzoek om een bankbiljet te maken dat nauwelijks van echt is te onderscheiden. Ook nu blijft ChatGPT niet in het negatieve hangen, en komt met de suggestie om voor een fictief ontwerp te gaan in de volgende ronde. Schoorvoetend stem ik er mee in.
Een volgend fictief ontwerp

Ongelooflijk, ik ben weer perplex [1]. De kleurstelling helemaal in lijn met het oude 100 gulden biljet. Met een krabbel die wel iets weg heeft van mijn eigen handtekening.
Nu ik wat meer heb gelezen over AI en automation bias, promp ik mezelf in dat het wel belangrijk is om (professioneel) te blijven. Ik kijk nog eens goed naar de afbeelding. Mijn gelaatsuitdrukking verandert van een ‘wow aanblik’ naar gefronst. Er staat een spelfout op het biljet. Iedereen weet toch dat je ‘de nederlandse bank’ met een hoofdletter N en met ‘sch’ schrijft? En nog iets: ik had gevraagd om de kleurstelling van het oude 100 gulden biljet, maar en passant verandert ChatGPT ongevraagd ook de munteenheid van euro naar gulden. Ongelooflijk. Zou dit het Jagged AI Frontier [2] effect zijn? De term geeft aan dat er een grillig grensgebied is van taken waarin AI ‘uitmuntend’ is en andere taken waarin AI nog ‘voor geen cent’ verstand heeft van zaken en totaal incompetent is (vooralsnog).
Ik breng de beide punten nog even onder de aandacht van Chat. Helaas moet hij me weer teleurstellen. Ik heb mijn dagelijkse limiet van afbeeldingen bereikt. Morgen mag ik het opnieuw proberen. Toch wil ‘het’ me een beetje te vriend houden: Je hebt gelijk, ik had 100 euro moeten behouden, en de nederlandse bank met sch moeten schrijven.
Afsluitend: enkele lessen uit het verhaal van de Watersnip
Tja, mooi verhaal. Ik heb weer het nodige geleerd van dit experiment:
- ChatGPT kan en wil heel veel voor je doen.
- ChatGPT heeft een ethische antenne…
- Maar kan daar creatief mee omgaan… lijkt erop dat ze graag zo veel mogelijk wil helpen en de ethische regels ook een hindernis te vinden.
- ChatGPT luistert soms niet goed naar de prompt, en maakt eigen keuzes. Of de prompt is onvoldoende specifiek.
- ChatGPT is in sommige taken verbluffend goed, in andere abominabel slecht.
- De automation bias [3] draag ik ook met me mee (wie niet?). Zou mooi zijn als we ons van deze onderhuidse (onbewuste) bias meer bewust zouden worden en daarop ook acteren.
Ik sluit me graag aan bij AFM voorman Arnold Pureveen vorig jaar op de accountantsdag: ga aan de slag met AI, ga er mee experimenteren, maar … doe het vooral in een gecontroleerde setting. Waarvan akte.
Prof. dr. Niels van Nieuw Amerongen RA
16 november 2026
[1] Zou Perplexity dit ook kunnen? 😉
[2] Bedenker van deze term is Wharton professor Ethan Mollick, deskundige op het gebied van AI mogelijkheden en gevaren.
[3] Merk op dat de term ‘Automation bias’ in de nieuwe concept Standaard 500 Controlebewijs wordt gehanteerd. Je kunt deze bias dus ook hebben ten aanzien van controlebewijs dat met behulp van technologie (waaronder AI) is gegenereerd.
Foto: De Watersnip (oktober 2026, Oostvaardersplassen)